Arşivlik / Sayı 6

Özel Alanın Politikası, Kentin Adaleti: Kamucu Sosyal Politika Bağlamında Bakım Emeği ve Eşit Kent İddiası / Enif Yavuz Dipşar

Enif Yavuz Dipşar, İBB Sosyal Hizmetler Dairesi Başkanı

Bir kentin eşitlik iddiası, sunduğu hizmetlerin niceliğiyle değil; kapitalist ve patriyarkal kentsel düzenin görünmez kıldığı emeği, zamanı ve yaşamları ne ölçüde görünür kıldığı ve gözettiğiyle ölçülür. Kadınların omuzlarına yüklenen karşılıksız bakım emeği, ailenin ve yaşamın sürdürülebilirliğini sağlarken beraberinde görünmez zihinsel ve duygusal yükler yaratır; ancak bu emek, kentin ve sermayenin hâkim anlatısının dışında bırakılır. Feminist sosyal politika, tam da bu kentsel ve patriyarkal sömürüye müdahale etme iradesidir; “özel alan” adı altında hanenin dört duvarına hapsedilen bakım sorumluluğunun tarihsel olarak politik, kamusal ve mekânsal bir mücadele alanı olduğunu vurgular.

Kadınların kent deneyimi homojen olmadığı gibi, karşılaştıkları tahakküm biçimleri de tekil değildir. Sınıf, yaş, engellilik, göçmenlik, hane içi bakıma mahkûmiyet ve bulunulan çeper, kadınların kenti deneyimleme ve haklara erişim biçimlerini farklılaştırır. Crenshaw’ın (1991) kesişimsellik kuramının gösterdiği gibi, eşitsizlikler kadınların yaşamında birbirinden bağımsız işlemez; farklı toplumsal konumlar ve eşitsizlik ilişkileri bir araya gelerek özgün deneyimler üretir. Bu nedenle feminist sosyal politika, herkese aynı şeyi sunmayı eşitliğin yeterli ölçütü olarak kabul etmez. Ayten Alkan’ın (2005) kadınların kentteki “görünmez varlığı” üzerinden açtığı tartışma ise yerel yönetimler açısından önemli bir soru bırakır: Kenti ve hizmetleri tasarlarken kimin deneyimini bilgi olarak kabul ediyoruz?

İBB Sosyal Hizmetler Dairesi Başkanlığında bu sorunun karşılığını sahada arıyoruz. İstanbul’un farklı ekonomik, sosyo-kültürel koşullarındaki kadınlarla kurulan temas, bize tek “kadın deneyimi” olmadığını gösteriyor. Ayni/nakdi desteklerden hane ziyaretlerine, merkezlerden danışmanlık süreçlerine uzanan saha pratiklerimiz; derinleşen yoksulluğun karşılıksız bakım yükü, güvencesiz emek, mekânsal tecrit ve kadınların yaşamını gasp eden zaman yoksulluğuyla nasıl iç içe geçtiğini açığa çıkarıyor. Sahadan edinilen bu bilgi, yalnızca idari bir ihtiyaç tespiti yapmakla kalmıyor; hizmetleri feminist bir perspektifle ilişkilendirmemizi sağlıyor. Başka deyişle, hangi bilgilerin politika bilgisi sayıldığına ilişkin hiyerarşiyi sorguluyoruz.

Bu anlayış, İBB Kadın Vizyonu ile kadınlara yönelik hizmetlerin ötesine geçen bir eşitlik yaklaşımına dönüşüyor. İBB Kadın Merkezlerinde eğitim, istihdam, danışmanlık, spor ve sosyal katılım imkânları bütüncül biçimde sunulurken; Kadın Destek Hattı, Cinsel Şiddetle Mücadele Hattı, Kadın Danışma Birimleri ve Konukevi, kadınların eril şiddetten uzak, kendi yaşamlarını özgürce inşa edebilmelerinin zeminini oluşturuyor. Kadını lütufkâr bir sosyal yardım anlayışının pasif alıcısı değil, kendi yaşamı, bedeni ve kentsel hakları üzerinde söz sahibi olan politik bir özne olarak gören bir hat kuruyoruz.

Ancak toplumsal cinsiyet eşitliği yalnızca adında “kadın” geçen birimlerin sınırlarına hapsedilemez. Çünkü üretimi, emeği ve bakımı nasıl tanımladığımız, toplumsal cinsiyet bakışını dönüştürür. Çocuk büyütmek, yaşlı veya engelli bakımını üstlenmek ve hanenin gündelik yaşamını sürdürmek; kadının “doğasından” kaynaklanan ödevler olmadığı gibi, ekonomik üretimin dışında kalan ikincil faaliyetler de değildir. Aksine bu çaba, kentsel yaşamın ve sistemin sürmesini sağlayan asli bir toplumsal yeniden üretim emeğidir (Fraser, 2016).

Bu kavrayışla hayata geçirdiğimiz Yuvamız İstanbul Merkezleri, çocukların gelişim hakkını savunurken, bakımın kadınların omuzlarına terk edilemeyecek kamusal bir sorumluluk olduğunu gösterir. ÖZGEM ve Kısa Mola hizmetlerimiz, özel gereksinimli bireyleri eğitsel ve sosyal açıdan desteklerken; bakım veren kadınların yaşamında zaman ve mekân yaratarak bakımın kamusallaşmasını destekler. Kadınlara açılan bu zaman, yalnızca geçici bir nefes alma alanı değil; onların eğitime, istihdama ve kamusal alana özgür özneler olarak katılabilmelerinin önkoşuludur. Mahalle Evleri ile hizmeti doğrudan kadınların gündelik yaşam mekânlarına taşır. Yerel Eşitlik Eylem Planı ve Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Eylem Planı ise feminist politikalarımızı yerel yönetim düzeyinde bağlayıcı bir güvenceye kavuşturuyor; kadınların hak takibi yapabilecekleri ve yerel yönetimden hesap sorabilecekleri politik ve hukuki dayanaklar inşa ediyor.

Bakım krizini çözmenin yolu, bakım hizmetlerini piyasa koşullarına terk etmekten ya da kadına ev içinde küçük kolaylıklar sağlamaktan geçmez. Bakımın kamusallaştırılması, bakım sorumluluğunun haneden kamuya aktarılmasıyla sınırlı kalmamalıdır. Bakımın kamusal bir hak olarak tanınmadığı ve özelleştirildiği her kentsel düzen, sınıf ve toplumsal cinsiyet eşitsizliğini derinleştirir. Dolayısıyla yerel düzeyde kamucu bir sosyal politikanın temel görevi; bakımı piyasanın ve hanenin dar sınırlarından çıkarıp, kamusal ve adil bir bölüşümün konusu yapmaktır.

İlkkaracan’ın (2015) Mor Ekonomi yaklaşımı; bakım emeğinin tanınmasını, yükünün azaltılmasını ve radikal biçimde yeniden dağıtılmasını eşitlikçi bir toplumsal düzenin merkezine yerleştirir. İBB açısından kamucu sosyal politikanın karşılığı da tam olarak budur: Bakım hakkını piyasa koşullarına terk etmemek;  kamunun ortak sorumluluğu olarak yeniden tanımlamak. Bu anlayışla, bakım sorumluluğunu erkeğin de eşit biçimde üstlenmesi gereken bir alan olarak kuran Eşitlikçi Baba Buluşmaları ve baba katılımlı Çocuk Oyun Atölyeleri ile hane içi geleneksel rol dağılımını dönüştürmeyi hedefliyoruz. Bakımın kamusallaşması ve paylaşılmasıyla kadınlara açılan zamanda ise onları ekonomik hayatta güçlendirecek hizmetler sunuyoruz. Nitekim Kadın Kooperatifleri ve tarımsal üretim Destekleri, dayanışma ekonomisini büyüten bu bütüncül yaklaşımın somut birer karşılığına dönüşüyor.

Mekân nötr değildir; erkek egemen ve sermaye odaklı önceliklerle şekillenir. Bir hizmetin kentte fiziksel olarak var olması, herkesin ona eşit koşullarda erişebildiğini göstermez. Bakım yükü, ulaşım, güvenlik endişeleri, dil bariyerleri, dijital erişim kısıtları ve mahalleler arasındaki eşitsizlikler; kenti deneyimleme imkânlarını kökten ayrıştırır. Bu nedenle feminist bir sosyal belediyecilik anlayışı, kime, nerede ve nasıl hizmet sunduğu kadar; kime ulaşamadığını, kimin zamanının ev içi bakıma gömüldüğünü, kimin emeğinin görünmez kılındığını ve kimlerin hizmete erişmek için daha çok engel aşmak zorunda kaldığını sorgulama iradesidir. Bu doğrudan bir mekânsal adalet ve kent hakkı meselesidir.

Mekansal adalet ve kent hakkı, kadınlara yönelik hizmetlerin niceliğini artırmakla sağlanamaz. Asıl mesele; kentin kaynaklarının, mekânlarının ve zamanının kimin yaşamını özgürleştirdiğine, kimin yaşamına ise yeni engeller eklediğine bakabilmektir. Bu nedenle feminist bir bakım politikası; bakım emeğini tanıyan, bakım yükünü azaltan, bakım sorumluluğunu kadınlar ve erkekler, haneler ve kamu arasında yeniden dağıtan ve bakımı kamusal bir hak olarak güvence altına alan bir yaklaşımı gerektirir. İBB Sosyal Hizmetler Dairesi Başkanlığı olarak bu hattı; kadınların farklı yaşam koşullarını kurucu bilgi kabul eden, kamusal kaynakların adil bölüşümünü hedefleyen bir politik mücadele olarak kuruyoruz. Çünkü eşit kent; kadınların var olan erkek egemen kente uyum sağlamaya zorlandığı değil, kentin kadınların özgürleşme mücadelesi ve farklı yaşamları doğrultusunda yeniden örgütlendiği kenttir.

Kaynakça

  • Alkan, A. (2005). Yerel yönetimler ve cinsiyet: Kadınların kentte görünmez varlığı – Ankara araştırması. Dipnot Yayınları.
  • Crenshaw, K. (1991). Mapping the margins: Intersectionality, identity politics, and violence against women of color. Stanford Law Review, 43(6), 1241–1299. https://doi.org/10.2307/1229039
  • Fraser, N. (2016). Contradictions of capital and care. New Left Review, 100, 99–117.
  • İlkkaracan, İ. (2015, 24 Nisan). Yeşil’in ötesinde yeni bir düzen vizyonu: Mor ekonomi 1. Heinrich Böll Stiftung İstanbul. https://tr.boell.org/tr/2015/04/24/yesilin-otesinde-yeni-bir-duzen-vizyonu-mor-ekonomi-1

Önerilen Yayınlar

Künye: Enif Yavuz Dipşar, “Özel Alanın Politikası, Kentin Adaleti: Kamucu Sosyal Politika Bağlamında Bakım Emeği ve Eşit Kent İddiası ”, Arşivlik, sy. 6 (Kasım 2026), https://kadineserleri.org/ozel-alanin-politikasi-kentin-adaleti-kamucu-sosyal-politika-baglaminda-bakim-emegi-ve-esit-kent-iddiasi/


Arşivlik Dijital Bülteni, Marjinal Portel Novelli katkılarıyla hazırlanmaktadır.