Arşivlik / Sayı 6

Toprak, İklim ve Kadın Bedeni: Bir Egemenlik Tarihi / Ecehan Balta 

Arşivler bize yalnızca geçmişte ne olduğunu anlatmaz. Nelerin kaydedilmeye değer görüldüğünü, kimlerin konuşabildiğini, kimlerin ise başkalarının tuttuğu kayıtlarda göründüğünü de anlatır. Haritalar da böyledir. İlk bakışta yalnızca dağları, nehirleri, yolları ve sınırları gösterirler. Oysa bir harita aynı zamanda bir iktidar belgesidir: Kim adlandırmış, kim ölçmüş, kim sınırı çizmiş, neyi kaynak olarak işaretlemiştir?

Bu nedenle sömürgeciliğin tarihini biraz da haritaların, katalogların, nüfus defterlerinin, botanik koleksiyonların ve bedenlere ilişkin kayıtların tarihi olarak okumak gerekir.

“Coğrafi keşifler” dediğimiz dönemde Avrupalıların ulaştıkları topraklar elbette boş değildi. İnsanların, dillerin, yolların, bitkilere ilişkin bilgilerin, hafızanın ve yer adlarının bulunduğu coğrafyalardı. Keşif çoğu zaman bir yerin ilk kez görülmesi değil, imparatorlukların bilgi sistemine ilk kez kaydedilmesiydi. Toprak ölçüldü, sınırlar çizildi, bitkiler toplandı ve sınıflandırıldı; madenler, ormanlar, tarım alanları envantere geçirildi.

Bu kayıt faaliyeti masum değildi. Harita, fetihle sömürü arasındaki mesafeyi kısaltır. Ölçülen toprak yönetilebilir, sınıflandırılan bitki ticari mala, kayda geçirilen maden rezerve dönüşebilir. Toprağın değeri giderek taşıdığı yaşamdan çok ne kadar ürün, maden ya da enerji sağlayacağıyla ölçülür.

Sömürgeci botanik bu olgunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Avrupa’nın botanik bahçeleri ve herbaryumları dünyanın dört bir yanından bitkilerle dolarken, bu bitkilerin kullanımına ilişkin bilgi çoğu zaman yerli halklardan edinildi. Fakat arşive giren isim genellikle bitkiyi kuşaklardır tanıyan insanların değil, onu Avrupa bilim sistemi içinde sınıflandıran kişinin adıydı. Bilgi de bitki gibi yerinden sökülüyor, yeniden adlandırılıyor ve merkezin mülkiyetine geçiriliyordu.

Kadın bedeni başka bir biçimde benzer bir kayıt ve denetim tarihinin konusu oldu. Erken modern Avrupa’daki cadı yargılamalarında suçlananların büyük çoğunluğu kadındı. Şifacılık, doğum, gebelik, cinsellik ve kadınların birbirlerine aktardıkları bilgiler dinî, hukuki ve giderek tıbbi otoritelerin müdahale alanına girdi. On dokuzuncu yüzyıl Osmanlı dünyasında da nüfus devletin temel meselelerinden biri haline geldikçe gebelik, doğum ve kürtaj daha fazla siyasal ve tıbbi düzenlemenin konusu oldu.

Toprağın verimliliği ile kadın bedeninin doğurganlığının aynı dil içinde düşünülmesi tesadüf değil. Topraktan ürün, ormandan kereste, madenden cevher; kadın bedeninden çocuk, bakım ve gündelik hayatın yeniden üretimi beklenir. Buradaki meselem kadın ile doğa arasında doğal bir yakınlık kurmak değil, her ikisinin de kendi varoluşlarından çok, başkaları için ne üretebildikleri üzerinden değerli sayılmasını sağlayan iktidar ilişkisini görmek.

Bugünün ekolojik yıkımı da bu tarihin dışında değil. Aşırı sıcaklar artık yalnızca termometrelerde ölçülen değerler değildir; bedenlerin içinde yaşanır. Uzun sıcak dönemleri özellikle gebelikte ek sağlık riskleri yaratabilir; hava kirliliği solunum ve kalp-damar sağlığını etkiler. Kuraklık ve su kıtlığı yalnızca tarımsal üretimin sorunu değildir. Temiz suya erişimin zorlaşması regl hijyeninden gebelik ve doğum sonrası bakıma kadar bedenin en gündelik ihtiyaçlarını etkiler.

İklim kaynaklılar da dahil olmak üzere afetler, mevcut eşitsizlikleri büyütür. Ev, mahalle ve bakım ağları dağıldığında çocukların, yaşlıların, hastaların ve engellilerin gündelik ihtiyaçlarını yeniden örgütleme işi çoğunlukla kadınların üzerinde kalır. Geçici barınma alanlarında mahremiyet, güvenli tuvalet, temiz su ve hijyen malzemelerine erişim doğrudan bedensel meselelerdir. Afet ve zorunlu göç koşulları kadınlara yönelik şiddet ve sömürü risklerini de artırır.

Ama “kadınlar iklim krizine karşı daha kırılgandır” demek yetmez. Kırılganlık bedenin doğal bir özelliği değildir; kimin kaynaklara erişebildiği, kimin bakım yükünü taşıdığı, kimin hareket edebildiği, kimin karar alabildiği ve kimin güvenliğinin kamusal bir mesele kabul edildiğiyle ilgilidir.

Bugünlerde toprak yeniden haritalanıyor. Artık bilinmeyen kıtaları değil; lityum, kobalt, bakır, nadir toprak elementleri, su havzaları ve enerji koridorlarını işaretliyorlar. Ekolojik yıkıma çözüm diye sunulan “yeşil dönüşüm”, çıkarım mantığını sorgulamadığı ölçüde eski haritaların yeni teknolojilerle yeniden çizilmesi riskini taşıyor. Toprak yine rezerv, su yine kaynak, kimi bedenler yine maliyet hesabının dışında kalan “feda edilebilir” bir alan haline geliyor.

Ekolojik yıkıma toplumsal cinsiyet açısından bakmak bu yüzden yalnızca krizin kadınlara etkilerini listelemek değildir. Haritayı kimin çizdiğini, toprağın kullanımına kimin karar verdiğini, hangi bilginin bilimsel sayıldığını, hangi emeğin görünmez bırakıldığını ve hangi bedenlerin bedel ödemesinin olağan kabul edildiğini sorgulamaktır. Kapitalizm, patriyarka ve doğa sömürüsü arasındaki “içsel ilişkiyi” görmektir.

Feminist arşiv tam da bu noktada geçmişle gelecek arasında farklı bir ilişki kurabilir. Resmî kayıtların dipnotlarında kalmış hayatları merkeze taşırken, bugünün ekolojik yıkımını da yalnızca tonlarca karbon, hektarlarca orman ya da derecelerle kaydetmeyebilir. Suyu taşımak zorunda kalınan mesafeyi, deniz suyuyla tuzlanan ya da susuzluktan kuruyan toprağın değiştirdiği hayatı, sıcak bir gecede uyuyamayan bedeni, afet sonrasında yeniden kurulması yine feministlerden başka kimsenin aklına gelmeyen bakım ağlarını da tarihin parçası haline getirebilir.

Belki geleceğin arşivine bırakmamız gereken en önemli kayıt budur: Ekolojik yıkım yalnızca gezegenin fiziksel sistemlerinde yaşanmıyor. Toprakta, bedende, emekte ve gündelik hayatta yaşanıyor. Yıkıma karşı verilen mücadele de tam olarak buradan başlamalı.

Arşivlik Dijital Bülteni, Marjinal Portel Novelli katkılarıyla hazırlanmaktadır.