Kadın Arşivinde Kürtaj: 1965–1983 Cumhuriyet Gazetesi’nde Temsil ve İzler / Deniz Altuntaş
Kürtaj*; toplumsal, hukuki, etik ve sağlık boyutlarıyla tartışılmaya devam eden, özellikle toplumsal cinsiyet çalışmaları alanında güncelliğini koruyan bir konudur. Bu çalışma, Türkiye’de kürtajın yasal dönüşüm sürecini ve basılı medyadaki temsilini Cumhuriyet gazetesi özelinde incelemeyi amaçlamaktadır. Yazıda; 1965 ve 1983 yıllarında gerçekleşen hukuki düzenlemelerin basındaki yansımaları ele alınarak, konunun siyasi ve toplumsal arka planı görünür kılınmaya çalışılmaktadır.
Çalışmanın kapsamını; nüfus planlamasının kabulüyle tıbbi zorunluluk haricindeki kürtajın yasak kabul edildiği 1965 yılından, isteğe bağlı kürtajın yasallaştığı 1983 yılına kadar olan medyadaki temsiller oluşturmaktadır. Günümüzde geçerliliğini koruyan 2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun, gebeliğin 10. haftasına kadar isteğe bağlı sonlandırılmasına olanak tanımaktadır. Bu çalışma, söz konusu tarihsel kesitte kürtajın geçirdiği yasal dönüşümü ve bu sürecin basılı medya ile olan bağını Cumhuriyet gazetesi üzerinden incelemeyi hedeflemektedir.
Türkiye’de Kürtajın Yasal Dönüşümü
Kısaca tarihsel süreç incelendiğinde, Erken Cumhuriyet Dönemi’nde nüfus artışını teşvik eden “pronatalist” politikaların benimsendiği görülmektedir (Toprak, 2017). Bu dönemde gebeliğin sonlandırılması kesin olarak yasaklanmış; 1926 Türk Ceza Kanunu ve 1930 Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ile iradi kürtaj bir suç olarak tanımlanmıştır. Nüfus artış hızı ve anne ölümlerine dair kaygılar doğrultusunda da 1965 yılında 557 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun çıkarılmış; böylece antinatalist politikalara geçişin ilk adımı atılmıştır (Fişek, t.y.; Sağlık Bakanlığı, t.y.).
Ancak bu yasal düzenlemeye rağmen istenmeyen gebeliklerin önüne geçilememiş ve elverişsiz koşullarda gerçekleştirilen merdiven altı gebelik sonlandırma vakaları devam etmiştir (Akın, 2012; Salep, 2023). Nitekim Meclis tutanaklarında da anne ve bebek ölümlerinin önlenemediğinin vurgulanması üzerine, paralelindeki toplumsal ve hukuki gelişmelerle birlikte 1983 yılında 2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun kabul edilmiştir. Söz konusu kanunun 5. maddesiyle, gebeliğin 10. haftasına kadar isteğe bağlı olarak sonlandırılmasına yasal imkân tanınmıştır. 1983’ten günümüze uzanan süreçte ise her ne kadar yasal çerçeve korunsa da Kadir Has Üniversitesi tarafından yürütülen araştırmalar (O’Neil vd., 2016, 2020, 2024), kamu ve özel hastanelerde kürtaj hizmetine erişimde pratik kısıtlılıklar yaşandığını ortaya koymaktadır.
Yöntem ve Veri Kaynağı
Kürtajın yasal değişim sürecine, toplumsal cinsiyet boyutuna ve medyadaki yansımalarına odaklanan literatürde kısıtlı da olsa çeşitli çalışmalar yer almaktadır (Atay, 2017; Koyuncu, 2024; Ünalan & Şeşen, 2019). Bu çalışma ise 1965–1983 yılları arasındaki tarihsel kesite ve Cumhuriyet gazetesinin arşivine odaklanarak, konunun nitel bir söylem analizi çerçevesinde sınırlı bir incelemesini sunmayı amaçlamaktadır. Nitel bir araştırma olarak konunun basındaki temsil biçimlerine odaklanan bu çalışma, 1965–1983 yılları arasında Cumhuriyet gazetesinin çevrimiçi arşivinde “kürtaj” anahtar kelimesiyle yapılan taramaya dayanmaktadır. İnceleme nesnesi olarak Cumhuriyet gazetesinin seçilme nedeni; dönemin siyasi ve toplumsal tartışmalarına geniş yer vermesi, kesintisiz yayın hayatı ve arşiv erişilebilirliğidir. Taramada ulaşılan 229 haber kupüründen 218 içerik metni çalışma örneklemi olarak belirlenmiş; veriler Microsoft Excel ortamında kategorize edilerek söylem analizi yöntemiyle incelenmiştir.
Bulgular ve Temsil Biçimleri
Cumhuriyet gazetesi arşivinde yapılan taramada 1976 ve 1982 yılları, “kürtaj” kelimesinin haber ve yazılarda en yoğun kullanıldığı dönemler olarak öne çıkmaktadır. Elde edilen bulgular doğrultusunda, kürtajın Cumhuriyet Gazetesi’nde gündeme geliş biçimlerini belirleyen temel kategoriler ve içeriklerin konu dağılımı şu şekildedir:
Adli Vakalar ve Sağlık Riskleri
İncelenen dönemde haberler; sıklıkla merdiven altı ve illegal kürtajlara bağlı kadın ölümlerine, ciddi sağlık sorunlarına ve hekimlerin yargılandığı adli süreçlere odaklanmaktadır. Özellikle 1965–1967 yılları arasında adli vakaların dramatik unsurlar vurgulanarak basına sunulduğu görülmektedir.
Köşe Yazarlarının Tutumu ve Karikatürler
Bu süreçte köşe yazıları konunun kamusal alana taşınmasında örnek olmuştur. Haber servislerinin mevcut yasal ve adli durumu “tarafsız/aktarıcı” bir dille sunma eğilimine karşın, köşe yazılarının ağırlıklı olarak isteğe bağlı kürtajı desteklediği tespit edilmiştir. Dönem içerisinde bazı yazı ve karikatürlerin kürtaja karşı eleştirel bir söylem ürettiği istisnai içerikler de bulunmaktadır.
Uluslararası Gündem
İtalya, ABD, İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde kürtajın yasallaşma süreçleri, feminist hareketler ve yasal tartışmalar yakından takip edilerek Türkiye’de kamuoyuna aktarılmıştır.
Sağlık Sistemi ve Yasal Düzenlemeler
Yasal dönüşümün hız kazandığı dönemlerde haber yoğunluğu artmıştır. Nitekim 1982 yılında yasa tasarısının Bakanlığa geri gönderilmesi ve 1983 yılında kabul edilen 2827 sayılı Kanun öncesinde Sağlık Bakanı’nın açıklamaları gazete sayfalarında yer bulmuştur.
İnanç ve Toplumsal Görüşler
Kürtajın ahlaki ve dinî boyutları da basında temsil edilmiştir. Örneğin 1981 yılında düzenlenen bir panel üzerinden karşıt görüşler aktarılmış ve içerikte bu değerlendirmelere yer verilmiştir.
Cumhuriyet gazetesi özelinde kürtajın; yalnızca bireysel ve adli bir vaka olarak değil, aynı zamanda genel bir nüfus politikası stratejisi çerçevesinde ele alındığı görülmektedir. Öte yandan, çalışma kapsamında toplanan içeriklerin 1976, 1980, 1981 ve 1982 yıllarında gözlemlenen içerik yoğunluğunun önemli bir kısmının “Kürtaj” başlıklı film ve kitap tanıtımlarından kaynaklandığı tespit edilmiştir. Söz konusu dönemlerdeki yüksek sayısal veriler, doğrudan kürtaj tartışmalarını içeren haberlerin yanı sıra bu kavramın bir eser adı olarak kullanıldığı tanıtım metinlerini de kapsamaktadır. Film ve kitap tanıtımları analiz dışı bırakıldığında, haber içeriklerinin gerçek sayısında belirgin bir düşüş yaşandığı anlaşılmaktadır.
Sonuç
Bu çalışma ile 1965–1983 yılları arasında Cumhuriyet gazetesinin kürtaj konusundaki haber ve yazı içeriklerinin sayısal açıdan sınırlı olduğu ve düşük sıklıkta içerik üretildiği ortaya koyulmaktadır. Cumhuriyet gazetesinin dönemin toplumsal ve siyasi tartışmalarını en yakından takip eden temel yayın organlarından biri olduğu göz önüne alındığında; Meclis düzeyinde uzun süren yasal tartışmalara ve kadın hareketinin taleplerine konu olan bu tarihsel dönüşümün, gazete sayfalarında nitel ve nicel olarak sınırlı bir yer bulduğu görülmüştür. Haberlerin, incelenen dönemin toplam gün sayısına oranla düşük bir frekansta kalması, kürtaj konusunun basında kesintisiz ve sürekliliği olan ana bir tartışma alanı olarak ele alınmadığını; haberleştirmelerin daha çok adli vakalar ve yasal tasarıların meclise gelişi gibi belirli kırılma anlarıyla sınırlı kaldığını göstermektedir. Elde edilen bulgular doğrultusunda; Cumhuriyet gazetesinin kürtaj konusundaki yayınlarının, yasal dönüşüm sürecinde kamuoyunu aktif biçimde yönlendiren veya gündem oluşturan bir işlev üstlenmekten ziyade, gelişmeleri mevcut hukuki ve adli çerçevede aktaran bir konumda kaldığı söylenebilir.
* Küretaj (“Curetage”, n.d.):Küret ismindeki cerrahi bir alet yardımıyla doğal veya patolojik bir boşluğun (rahim, kemik, eklem, yara vb.) içeriğinin kazınarak boşaltılması işlemidir. Bu yazı kapsamında belirtilen tarih aralığında isteğe bağlı gebelik sonlandırma işlemi için kullanılan yöntemin ismi kürtaj olarak geçtiği için, yazıda da “isteğe bağlı gebelik sonlandırma” kavramı yerine doğrudan “kürtaj” ifadesi kullanılmaktadır.
Kaynakça
Akın, A. (2012). Türkiye’de değişen nüfus ve sağlık politikaları doğrultusunda, isteyerek düşükler ve üreme sağlığı hizmet sunumunda geleceğe bakış. Türkiye Halk Sağlığı Dergisi, 10(Özel Sayı 1), 1-13.
Atay, H. (2017). Kürtaj Yasasının Arkeolojisi: Türkiye’de Kürtaj Düzenlemeleri, Edimleri, Kısıtları ve Mücadele Alanları. Fe Dergi, 9(2), 1-16. https://doi.org/10.1501/Fe0001_0000000184
Fişek, N. H. (t.y.). Türkiye’de Nüfus Planlaması. https://nusret.fisek.org.tr/turiyede-nufus-planlamasi/
Koyuncu, S. (2024). Kürtaj Yasağı” Karşıtlarının Haber Fotoğraflarında Sunumu: Görsel Retorik ve Göstergebilimsel Bir Analiz. Akdeniz Kadın Çalışmaları Ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi, 7(2), 485-515. https://doi.org/10.33708/ktc.1396781
O’Neil, M. L., Aldanmaz, B., Quiles, R. M. Q., & Kılınç, F. R. (2016). Yasal ancak ulaşılabilir değil: Türkiye’deki devlet hastanelerinde kürtaj hizmetleri. Kadir Has Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Araştırma Merkezi. https://gender.khas.edu.tr/sites/gender.khas.edu.tr/files/docs/2020-12/kurtaj-hizmetleri-raporu.pdf
O’Neil, M. L., Altuntaş, D., & Keskin, A. Ş. (2020). Türkiye’deki kamu hastanelerinde (Eğitim ve araştırma hastaneleri, devlet hastaneleri, ilçe hastaneleri ve şehir hastaneleri) kürtaj hizmetleri araştırması raporu – 2020. Kadir Has Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Araştırma Merkezi. https://gender.khas.edu.tr/sites/gender.khas.edu.tr/files/docs/2020-12/2020-kurtaj-arastirmasi-raporu.pdf
O’Neil, M. L., Mercimek, E., & Değirmenci, S. (2024). Yasal ama ulaşılabilir değil: Türkiye’deki kürtaj hizmetleri 2024 araştırma raporu. Kadir Has Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Araştırma Merkezi. https://drive.google.com/file/d/1eFCRGN_LNCnD974MxEZQ6l3FV33KE3fG/view
Sağlık Bakanlığı. (t.y.). Türkiye’de nüfus planlaması ve üreme sağlığı hizmetlerinin tarihçesi. https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/kadin-ve-ureme-sagligi-tarihcesi.html
Salep, M. (2023). Nüfus artışı, planlı kalkınma ve doğum kontrolü üçgeninde Türkiye nüfusu (1923-2023). Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 23(46), 371-423.
Toprak, Z. (2017). Türkiye’de Yeni Hayat: İnkılap ve Travma (1908-1928). Doğan Kitap.
Ünalan, D., & Şeşen, E. (2019). KÜRTAJ YASASI İLE İLGİLİ HABERLERİN ULUSAL BASINDA ÇERÇEVELENMESİ: HÜRRİYET, EVRENSEL VE YENİ ŞAFAK ÖRNEĞİ. Dördüncü Kuvvet Uluslararası Hakemli Dergi, 2(1), 53-66. https://doi.org/10.33464/dorduncukuvvet.539772
Cumhuriyet Gazetesi, 17 Eylül 1966
Cumhuriyet Gazetesi, 1 Haziran 1970
Cumhuriyet Gazetesi, 9 Nisan 1972
Cumhuriyet Gazetesi, 24 Şubat 1983
Cumhuriyet Gazetesi, 28 Mart 1983
Cumhuriyet Gazetesi, 14 Eylül 1966
Cumhuriyet Gazetesi, 20 Eylül 1981
Cumhuriyet Gazetesi, 20 Nisan 1982
Cumhuriyet Gazetesi, 22 Ocak 1980
Cumhuriyet Gazetesi, 12 Aralık 1980
Cumhuriyet Gazetesi, 3 Kasım 1981
Cumhuriyet Gazetesi, 6 Ocak 1983
Cumhuriyet Gazetesi, 23 Mayıs 1981
Künye: Deniz Altuntaş, “Kadın Arşivinde Kürtaj: 1965–1983 Cumhuriyet Gazetesi’nde Temsil ve İzler”, Arşivlik, sy. 6 (Kasım 2026), https://kadineserleri.org/kadin-arsivinde-kurtaj-1965-1983-cumhuriyet-gazetesinde-temsil-ve-izler/
Arşivlik Dijital Bülteni, Marjinal Portel Novelli katkılarıyla hazırlanmaktadır.