Arşivlik / Sayı 6

Bakım Veren Perspektifinden Arşiv Oluşturma Denemeleri * / Elif Demirkaya

2022 yılının sonunda annemin akciğer kanseri olduğunu öğrendik. Onun tek çocuğu benim ve bakımını üstlendim. Önce açık ameliyatla akciğerinin bir lobu alındı, ardından kemoterapi ve radyoterapi geldi. Neye uğradığımızı şaşırdık. Bir yandan, annemin bedeninin aldığı bu yeni hâl ona çok ağır geliyordu; diğer yandan, ilişkimiz değişmişti ve buna uyum sağlamamız gerekiyordu. Annemin sağlık durumunu takip edebilmek için zihnime yükleniyordum, kafamda açık kalan sonsuz sekme içinde kayboluyordum. İşlevselliğimi sürdürebilmek amacıyla kayıt tutmaya başladım. Kayıt, beni savrulmaktan bir nebze olsun kurtarıyordu. Zorlandığım için yaşadıklarımızı unutmaya meylediyordum; arşiv, bu noktada yükü sırtlanıyordu. Hatırlama işini ona havale edince, bakım için elzem bilgileri unutmamak uğruna acıyı taze tutmaya gerek kalmıyordu. 

Kemoterapi boyunca annemin bedeninde neler olduğunu, ilaçlara verdiği tepkileri ve değişen ihtiyaçlarını yazdım. Kemo günlüğünü yazarken bir arkadaşımın 2014’teki bir sohbetimiz esnasında bana, Hélène Cixous’nun annesinin yaşlılığı boyunca yazdıklarından bahsettiğini hatırladım; heyecanla anlatıyordu, “Her şeyi yazmış Elif, her şeyi! Annesine masaj yaparken derisinin kıvrımlarının nasıl açıldığını… Yazısı da öyle açılıyor.”[1] O zamanlar, annenin yaşlanmasına tanık olma emeğinin ne olduğunu anlamamıştım. Eve Cixous hakkında tutulan kayıtlara baktıkça bakım arşivinin nasıl bir şey olduğunu fark etmeye başladım. Annenin bedeninin dönüşümünü gerçekten görme, kırışan ve incelen derisine dokunma, yaşlılıkla ve hastalıkla gelen yaslarını birlikte kat etme, değişen süreçlere anlam vererek ya da anlam verememeye de izin vererek ona eşlik etmenin arşivi içindeydim. Annemle birbirimizin karşılıklı bakım arşivine dönüşüyorduk.

Kemoterapi Günlüğünden

Annemin benden başka eşlikçileri de vardı. Ursula Le Guin, bell hooks ve Audre Lorde, kanserli yaşamında annemin yoldaşı ve yâreni oldu. Bu yoldaşlıklar, onun kendine doğrulttuğu öfkesini patriarkal kapitalizme yöneltebilmesine ve tekil yaşantısının ne kadar kolektif bir hikâyenin parçası olduğunu görmesine vesile oldu. Bense kitaplardan uzaklaşmıştım. Bitimsiz bakım mesaisi içinde okumaya zamanım olmuyordu. Ancak bir noktada, fizyolojik bir ihtiyaçla, kitaplara döndüm. Bedenimin içinde bulunduğu koşullara verdiği tepkileri anlamak için sinir sistemi üzerine okumaya başladım.[2] Hayatta kalma ve hayatta tutma gayretiyle her an tetikte olmak ve sürekli kasılmak bedeni aşındırıyor. Bir arşiv olarak beden, bu etkilerin kaydını tutuyor.[3] Herkesin kendine yetebileceği yanılsamasını topluma dayatan ve karşılıklı bağımlılığı hiçe sayan geç liberal düzeneklerin içinde sinir sistemlerimiz politik arşivler oluşturuyor.

Bakım verenin kendiyle ilgilenmesi zor. Diyebilirim ki, kendime bakım verebilmem, ancak başkasına bakım verebilirliğimi devam ettirme amacıyla mümkün oldu. Annemin aktif tedavi süreci bittikten sonra, bu kez bakım veren günlüğünü tutmaya başladım. Bu sürecin bendeki etkilerini yazarken başkalarının bakım hikâyelerinde neler olduğunu da merak ediyordum. Benzer sıkıntılar içinde miydik? Bakım veren, böyle tükenmek zorunda mıydı? Bakım sorumluluğunu aile içine terk eden ekonomiler ve politikalar başka türlü işleyemez miydi? Hem başka deneyimleri duymaya hem de bakımın neden bu kadar güvencesiz ve desteksiz hâle geldiğini öğrenmeye ihtiyacım vardı. Böyle bir zamanda, 7 Ağustos 2025’te, gitgide genişleyen ve içimi genişleten bir dayanışma grubuna dâhil edildim.[4] Sorularımız, dertlerimiz, arayışımız ve bakım arşivimiz ortaklaştı. Yalnız bırakılmamak, tükenmemek, sosyal güvence altında olmak istiyorduk.  28 Ağustos 2025’te öz-örgütlenme hayaliyle işe koyulduk. Çetrefilli bakım mesaileri içinde çalışarak 21 Nisan 2026’da Bakım Verenler Derneği’ni kurduk.[5]

Bakım Verenin İhtiyaç Günlüğünden

Kişisel Kayıttan Kolektif Arşive: Bakım Emeğinin Hor Görülme Tarihine Karşı Bakım Kütüphaneleri

Bakım Kolektifi, Bakım Manifestosu’nda “bakım işlerinin hakir görülmesinin uzun tarihi”nden bahsediyor.[6] Bu tarihe karşı, bakım veren perspektifiyle oluşturulacak arşivlere katkı sunmak için derneğimizin ortak hesabında bir süredir kaynaklar biriktiriyoruz. Temalar bakımla sınırlı kalmıyor. Bakım işinin neden çoğunlukla kadınlara ve kuirlere kalan güvencesiz ve ücretsiz bir emek biçimi olduğunu anlamak için kapitalizmin dönüşümüne, sosyal adaletsizliklere ve duygulanımın nasıl örgütlendiğine bakmak gerektiği için temalar dallanıp budaklanıyor. Sakatlık, yaşlılık ve yas çalışmaları, bakım verenlerin deneyim yazıları, toplumsal yeniden üretim teorileri, bakım verenleri duygusal ve fizyolojik olarak güçlendirecek kaynaklar, kanser ve demans için rehberler, edebiyatta hastalık ve yaşlılık, gezegenin hammadde kaynağı olarak görülmesine ve sömürülmesine karşı bakım odaklı yaklaşımlar, yoldaş türler arası bakım ilişkileri, sosyal hizmet modelleri, bakımın farklı zamansallıkları gibi dosyalar kütüphanemizde çoğalıyor. Bazen bir kaynak birden çok dosyaya giriyor Matters of Care[7] gibi. Şimdilik sadece dernek üyelerine açık olan arşivimiz bakım verirken duyduğumuz ihtiyaçlara göre, tematik olarak şekilleniyor.

Bakım Verenler Derneği’nden hemen önce kurulan, bizim de yakından takip ettiğimiz ve iletişim hâlinde olduğumuz İhtimam Derneği’nin web sitesinde, herkesin erişebileceği ve kaynak ekleyebileceği “Türkiye Bakım Kütüphanesi” adlı açık kaynak, kullanıcı dostu, dijital bir arşiv bulunuyor.[8] Bu arşivde bakım odaklı kitaplar, akademik çalışmalar, kişisel deneyim paylaşımları, etkinlikler, yayınlar, programlar, raporlar sürekli olarak güncelleniyor. Kendi arşivimizi yakın zamanda açık kaynak olarak sunamasak bile ortaklaşan kaynakları kolayca bu arşivle paylaşabilmek bizim için özenli bir alan açıyor. Bakım kütüphanelerini ve deneyim odaklı bakım veren arşivlerini beraber çoğaltacağız. Birbirimizi terk etmiyoruz.

* Dertlerimi ve ümitli heyecanlarımı paylaşan bakım yoldaşım Yonca Güneş Yücel’e sonsuz sevgim ve teşekkürlerimle.

[1] Sevgili arkadaşım Didem Atayurt Solmaz’a çok teşekkür ederim. Didem bana Hyperrêve (Hiperrüya) kitabından bahsediyormuş. Ben onun bahsettiği kitabın hangisi olduğunu bulana kadar Hélène Cixous’nun annesi ile ilgili yazdıkları içinde kayboluverdim. İlk karşıma çıkan Mother Homer is Dead… olduğu için de çokça zorlandım ama dünyam genişledi. Cixous, H. (2009). Hyperdream (B. Brahic, Çev.). Polity Press; (2018). Mother Homer is dead (M. Hanrahan, Çev.). Edinburgh University Press.

[2] Stephen Porges’in çalışmaları, bedenimdeki panik atak ve migren tepkilerini anlamama yardımcı oldu. Annem, açık ameliyat geçirdiği için sinirleri kesilmişti ve bu teori, annemin bedenindeki bazı değişimleri de açıklıyordu. Porges, S. W. (2021). Polivagal teori: Duyguların, bağlanmanın, iletişimin, özdüzenlemenin nörofizyolojik temelleri (O. T. Akgün, H. B. Demirel ve E. Özgen Böler, Çev.). Psikonet Yayınları; (2022). Polivagal teori rehberi: Güvende hissetmenin dönüştürücü gücü (Z. Baransel, Çev.). Psikonet Yayınları.

[3] Van der Kolk, B. (2018). Beden kayıt tutar: Beyin, zihin ve bedenin iyileşmedeki rolü (N. Ersoy, Çev.). Noblis Yayınları.

[4] Sevgili dostum Asya Leman’a beni bu gruba dâhil ettiği için çok teşekkür ederim. Hem bu dayanışma grubunu kurma hem de bakım verenlerin dayanışmasını derneğe dönüştürme fikri Baran Alaz’a aittir. İkisine de minnet duyuyorum. Güçlenme grubundaki ve dernekteki herkes dayanağım oldu. Babamın demansının ilerlediği süreçte bana yol gösteren, Demans Destek’in ve demans bakım verenleri dayanışma grubunun kurucusu Yeliz Bulgurcu’ya da çok teşekkür ederim.

[5] https://bakimverenler.org, https://www.instagram.com/bakimverenler

[6] Bakım Kolektifi (2020). Bakım manifestosu: Karşılıklı bağımlılık politikası (Z. Baransel, Çev.). Dipnot Yayınları, s. 10.

[7] Puig de la Bellacasa, M. (2017). Matters of care: Speculative ethics in more than human worlds. University of Minnesota Press.

[8] https://ihtimam.org/bakim-kutuphanesi-blog

Arşivlik Dijital Bülteni, Marjinal Portel Novelli katkılarıyla hazırlanmaktadır.