Arşivlik / Sayı 4

Birleşmiş Milletler 1995 Pekin 4. Dünya Kadın Konferansını Hatırlamak / Nilgün Kıvırcık 

UN Women Türkiye ekibi desteği ile Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı olarak yürüttüğümüz Pekin+30 ve Türkiye katılımcılarının arşivlerinin dijitale aktarılması çalışmasının geldiği aşamayı okuyucumuz ile paylaşmak istedik.

Fatmagül Berktay, Pekin, 1995, Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı arşivi

Birleşmiş Milletler’in kuruluşunun 50. Yılında Pekin’de toplanan 4. Dünya Kadın Konferansı kadın mücadelesi için büyük bir adım ve mihenk taşı idi. Pekin Deklarasyonu 15 Eylül 1995 tarihindeki BM.16. Kurul toplantısında onaylanmıştır. Bu deklarasyon ile kadın haklarının, temel insan hakkı olduğu perspektifini oylamaya katılan ülkeler kabul etmiş ve deklarasyon içeriğini formüle eden başlıklarda, yasal-yönetsel perspektifte düzenlemeler yaparak kadınların daha iyi koşullara sahip olması için çalışacaklarını taahhüt etmişlerdir.

Pekin süreci; 1 yıl öncesinden dünyanın farklı bölgelerindeki kadın hareketinin politika önerileri, hükümetler içinde geliştirdikleri işbirlikleri ile oluşan mutabakat metinleri ve hazırlık toplantıları ile başlamıştır.

Strasbourg, Marakesh ve NewYork toplantılarında öncü çalışmalar yapılmıştır. Türkiye’de, Ankara merkezli çalışmalar, Kadın ve Aileden Sorumlu Devlet Bakanlığı çatısı altında, Türkiye feminist hareketinin yoğun baskı ve yönlendirmesi ile gelişmiştir. Akademisyenler, sivil toplum temsilcileri, gazeteciler, aktivistler deneyim ve birikimlerini, ülke politikalarını ve Pekin’de beyan edilecek görüşleri etkilemek ve geliştirmek üzere kullanmışlardır. Yerelden merkeze ve oradan küresele akan bilgi tüm dünya kadınları için dönüştürücü olmuştur. 

Bu süreç, Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı tarafından da yakından takip edilmiştir. Konferansın ertesinde 2 Ekim 1995’de Kütüphanede “4. Birleşmiş Milletler Dünya Kadın Konferansı ve Forumu” – Değerlendirme Toplantısı yapılmış; açılış konuşmasını Fatmagül Berktay ve moderatörlüğü Aynur İlyasoğlu üstlenmiştir. 20 Nisan 1996’da “4. Birleşmiş Milletler Dünya Kadın Konferansı ve Varşova’dan Pekin’e Tren Yolculuğu” başlıklı bir video gösterimi de Kütüphanede Zeynep Saylan tarafından sunulmuştur.

Kadın Eserleri Kütüphanesi, Haziran 2025 tarihinden beri, Pekin +30 sürecinde, Dünya Kadın Konferansına katılan 3 önemli kadının arşivlerini dijitale aktarma çalışmalarını sürdürmektedir. Bu çalışmalar kapsamında arşivlerini kurumumuza ve tüm kadınların erişimine sunan ve bizlerle birlikte kadınların hafızasının korunması için çalışan Prof.Dr.Yakın Ertürk, Prof.Dr.Fatmagül Berktay ve Zeynep Oral’a teşekkürü bir borç biliyoruz.

Prof. Dr. Fatmagül Berktay Arşivi

Siyaset Bilimci, akademisyen ve yazar kimliğiyle Prof. Dr. Fatmagül Berktay, doktora tezini Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde tamamlayarak 1995 yılında doçent, 2001 yılında da profesör unvanı aldı. İstanbul Üniversitesi’nin Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde ve Kadın Sorunları Araştırma Merkezi (KSAUM) bünyesinde dersler verdi ve alanında yayınlar oluşturdu. Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’nın yönetiminde uzun yıllar çalışmış olan Berktay, halen de Genel Kurul üyemizdir.

1995 Pekin 4. Dünya Kadın Konferansı hazırlık sürecinde Kadın ve Aileden Sorumlu Devlet Bakanı Danışmanı olarak görev yapmıştır. Tüm hazırlık sürecinde genel ilkelerin geliştirilmesi, feminist perspektifin dokümanlar içine yerleştirilmesinde büyük emek vermiştir. Ayrıca Marakesh ve New York toplantılarına katılarak, 4. Dünya Kadın Konferansı sırasında ise deklerasyon yazım ekibinde yer almıştır. Bu çalışma boyunca ülkelerin temsilcilerinin alacakları stratejik kararların oluşumuna katkı sunmuştur. Bugüne kadar kataloglanan ve projenin amaçlarıyla ilişkili materyaller arasında Berktay arşivleri içeriğinde;
● Kadın ve Aileden Sorumlu Devlet Bakanlığı atama yazıları, görev yeri değişikliği belgeleri, seyahat görevlendirme yazıları ve Devlet Bakanı için çeşitli konularda hazırlanmış görüş ve öneri metinleri gibi çok sayıda değerli doküman bulunmaktadır.
● Pekin Konferansı (4–15 Eylül 1995) ile Pekin öncesinde gerçekleştirilen ulusal ve uluslararası hazırlık toplantılarına ait belgeler de yer almaktadır (sırasıyla Marakesh 27–29 Mayıs 1994, Samsun 30 Ekim 1994, Strasbourg 9–11 Şubat 1995; New York 15 Mart–4 Nisan 1995; Sinop 9 Haziran 1995). Bu materyaller ağırlıklı olarak İngilizce ve Türkçe resmi belgelerden oluşmakta olup, bir kısmı Fransızcadır.
● Özel arşiv içeriğinde; raporlar, bilgi notları, makaleler, röportajlar, konuşma metinleri/sunumlar, gazete ve dergi kupürleri, mektuplar, tanıtım broşürleri/kitapçıkları, etkinlik programları, proje dosyaları, defterler ve notlar ile fotoğrafları kapsamaktadır. Bugün itibarıyla bu arşiv, Pekin süreciyle ilgili 105 dosya içermektedir.

Zeynep Oral Arşivi

2025, Zeynep Oral arşiv teslimi, Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı arşivi

Zeynep Oral 4. Dünya Kadın Konferansı’na katılan 400 gazeteciden birisidir. Zeynep Oral Arşivi’nde bulunan 614 dosyanın kataloglama çalışması tamamlanmıştır. Bu dosyalar içerisinde toplam 2.890 belge bulunmaktadır. Arşivde 21 dosya ve 322 belge içeren bir bölüm yer almaktadır. Bu belgeler Türkçe, İngilizce ve Çince dillerindeki Pekin içeriği ile ilgili dokümanlardır. Bu içerikte;
● Zeynep Oral’a ait iki not defteri, konferansa ilişkin gözlemlerini, kişisel notlarını ve seyahat planını içermektedir.
● Çin’de konferans öncesi ve sonrasında gerçekleştirdiği seyahatler, geziler ve katıldığı etkinliklere ilişkin belgeler, gazete ve dergi kupürleri;
● Fotoğraflar da arşivde yer almaktadır. Koleksiyonda ayrıca 92 adet dia pozitif ve negatif film bulunmaktadır.
● Bunun yanı sıra, 4. Dünya Kadın Konferansı’nın tarihsel gelişimi ve Türkiye’nin bu konferanstaki rolü gibi çeşitli konulara ilişkin makale serileri de mevcuttur.

Prof. Dr. Yakın Ertürk Arşivi

Yakın Ertürk arşivi teslim alımı (N.Kıvırcık, Y.Ertürk, S.Şen), 12 Kasım 2025 Ankara

Prof. Dr. Yakın Ertürk, 1986-2010 yılları arasında ODTÜ Sosyoloji bölümünde öğretim görevlisi olarak çalışmıştır. Pekin sürecinde Kadın ve Aileden Sorumlu Devlet Bakanı Danışmanı olarak görev yapmıştır. 1997- 2001 arasında Birleşmiş Milletler (BM) araştırma ve eğitim kurumu olan INSTRAW’nun başkanlığı; 1999- 2001 arasında BM Kadının İlerlemesi Bölümü’nün (DAW) başkanlığı; 2003-2009 arasında BM Kadına Yönelik Şiddet Özel Raportörlüğü; 2009-2013 Avrupa İşkenceyi Önleme Komitesi üyesi olarak görev yapmıştır; Suriye’deki olaylara ilişkin Uluslararası Bağımsız Soruşturma Komisyonu üyeliği (Eylül 2011-Mart 2012) görevlerini yürütmüştür. Ertürk’ün Arşivi;
● 1995 yılında Pekin’de düzenlenen 4. Dünya Kadın Konferansı’nda ilan edilen Beijing Deklarasyonu belgesini;
● Konferansın 5. yılında Deklarasyonun uygulanması yönünde atılacak adımlara dair hazırlanan Siyasi Deklarasyon ve Sonuç Belgesi’ni içeren Birleşmiş Milletler yayınını;
● Dördüncü Dünya Kadın Konferansı’na katılmak üzere trenle Pekin’e giden 200 sivil toplum kuruluşu ve hükümet temsilcisinin yolculuğunu anlatan haritalı ve fotoğraflı yayını;
● Dördüncü Dünya Kadın Konferansı’ndan gözlemler aktaran makaleleri ve Pekin toplantısı sırasında çekilmiş fotoğrafları kapsamaktadır.
Yakın Ertürk, UNDP tarafından organize edilen, Varşova’dan yola çıkarak 8 günde Pekin’e giden trende Sivil Toplum örgütü temsilcisi kadınlarla birlikte seyahat ederek Pekin’e gitmiştir. Yol boyunca Toplumsal Cinsiyet Eşitliği odağında eğitimler vermeye devam etmiş ve sivil toplum ile yakın temas halinde çalışmıştır. Arşiv 4 klasör ve 212 katalog dosya içeriğinden oluşmaktadır.

Sonuç
Binlerce katalog ve dosya üzerine yapılan çalışmalar tamamlanarak dijital veri girişi olarak web sayfamız üzerinden erişime açılmak üzere dijital altyapıya aktarılmaya başlanmıştır. Dijital veriler Mayıs 2026 itibari ile kamuoyu erişimine açılmış olacaktır. Bireysel deneyimlerini on yıllardır kolektif belleğin gelişimine adayan bu üç önemli kadının hafızaları, bu arşivcilik çalışması ile tarihselleşerek belgelenmiş olacaktır.

Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı, UN Women Türkiye işbirliğiyle bu çok değerli üç kadının arşivini tümüyle açık erişime kazandırmanın yanı sıra, 4. Pekin Konferansı’nın Türkiye ayağı ile ilgili derli toplu bir kaynak sunmaktadır.

Arşivlik Dijital Bülteni, Marjinal Portel Novelli katkılarıyla hazırlanmaktadır.