Arşivlik / Sayı 4

Cumhuriyet’in Güzelleri (1929-1933) / Işıl Kandolu 

Kadın Eserleri Kütüphanesi ve BMV Görsel Koleksiyon arşivi

Üniversitede kadın tarihi üzerine çeşitli projeler yaparken, erken Cumhuriyet döneminin kurguladığı “asrî kadın” meselesi zihnime takılmıştı. Özellikle Peyami Safa’nın, elit bürokrat kadronun katıldığı bir baloda Keriman Halis’i kalabalığa takdim ettiği o fotoğraf, uzun süre aklımdan çıkmadı. Bu görüntünün düşündürdükleriyle 2010 yılında yüksek lisans tezimi, Cumhuriyet gazetesinin 1929–1933 yılları arasında düzenlediği güzellik yarışmaları üzerine yazmaya karar verdim.

Ancak bu akademik yönelim kesintisiz ilerlemedi . Ailemin, o dönemki eşimin ve sosyal çevremin toplumsal cinsiyet kalıplarıyla mücadele ederken, 2017 yılında tezden atıldığım gerçeğiyle yüzleşmek zorunda kaldım. Yine de tezimden —daha doğrusu onu yazma arzusundan— hiç kopmadım. Kadın tarihi üzerine yapılan her sohbet, yarım kalmış tezimin yeniden açılmasına vesile oluyordu. Ta ki bir arkadaşımın şu sözleriyle irkilene kadar: “Işıl, bizim Virginia Woolf’lara, Nezihe Muhittin’lere bir sorumluluğumuz yok mu? Tezini nasıl yazamazsın?”

Şubat 2023 depremi beni yeniden kendime döndürdü. Afla birlikte, tezime de geri döndüm.

3 Eylül 1929. Cumhuriyet. Yarışmanın ilk üç güzeli. 1926’da İpekçi Film Şirketi’nin düzenlediği yarışmada birinci olan Ermeni kökenli Araksi Çetinyan, yurt dışına Türkiye’yi temsil etmek için çeşitli nedenlerle gönderilmemişti. 1929 yılında yapılan yarışmanın ilk elemelerinde ikinci olan Araksi, jürinin ilk üçe giren güzeller arasında yaptığı seçim sonucunda üçüncülüğe gerilemişti.

Cumhuriyet’in Güzelleri (1929–1933)” başlıklı tezde temel amacım, erken Cumhuriyet’in kadın politikasını güzellik yarışmaları üzerinden analiz etmekti. Bu doğrultuda, Kadın Eserleri Kütüphanesi arşivleri başta olmak üzere dönemin süreli yayınlarını sistematik biçimde taradım. Cumhuriyet, Vakit ve Son Posta gazeteleri merkezî kaynaklar olmakla birlikte; Hanımlar Âlemi, Resimli Ay, Resimli Şark, Milliyet, Cumhuriyet Kadını ve Akşam gibi yayınlar da çalışmanın kapsamına dâhil edildi.  Jüride temsilcisi bulunan gayrimüslim basına da yöneldim; Aztarar ve Nor Lur gazetelerine, Ermeniceye hâkim arkadaşlarımla birlikte baktık. Kınalıada’da yaşayan Ermeni kadın arkadaşlarımın bu süreçteki dayanışmasına minnettarım. Bu tercih, güzellik yarışmalarının yalnızca milliyetçi söylem içinden değil, farklı toplumsal konumlanışlardan nasıl değerlendirildiğini görebilmek açısından önemliydi.

2010 yılında 1933 Türkiye Güzeli Nazire (Eren) Hanım’la yaptığım sözlü tarih çalışması ve 1931 Güzeli Naşide Saffet’in Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan anıları, güzellerin öz anlatımlarını çalışmaya dâhil etmemi sağladı. Çünkü o döneme kadar yapılan çalışmaların önemli bir kısmı, güzelleri yalnızca rejimin propaganda aracı olarak ele alıyordu. Bu yaklaşımda kadınlar edilgen bir konuma yerleştiriliyor, bireysel yatırımları ve öznel deneyimleri büyük ölçüde görmezden geliniyordu.

Oysa yarışmanın jüri üyelerinin düşünsel dünyaları, yarışmaya destek veren ticari kuruluşların iktidarla kurdukları pragmatik ilişkileri ve milliyetçi projenin farklı bileşenleri yeterince tartışılmamıştı. Bu nedenle çalışmam, bir yandan Cumhuriyet gazetesinin güzellik yarışmaları aracılığıyla devlet elitlerinin kadın politikasını nasıl kurduğunu izlerken; diğer yandan yarışmaya katılan kadınların bu söylemle ne ölçüde bütünleştiklerini, ne ölçüde ayrıştıklarını ve bu dili kendi lehlerine nasıl kullanmış olabileceklerini sorgulamayı amaçladı.

Resimli Şark. Şubat.1931. 1931 Güzeli Naşide Saffet. Yarışmada birinci olduktan sonra öğretmenlik mesleğinden istifa etmek zorunda kaldı.

Yeni rejimin erkek kurucuları devleti inşa ederken, gazetelere göre kadınlara da “estetik alan” bırakılmıştı. Cumhuriyet için güzellik, gizlenecek bir ayıp değil; iftihar edilecek bir meziyet ve memleket adına büyük bir propaganda imkânıydı. Genç kadınların milli vazifeleri arasında güzellik yarışmalarına katılmak ve bedenleri üzerinden ülkeyi temsil etmek de sayılıyordu. Muasır medeniyet seviyesine ulaşma hedefinin sembolik yükü, kadın bedeninde görünür kılınıyordu.

Elbette bu projeye katılmak, dönemin ahlak kodları düşünüldüğünde “hafifmeşrep” addedilme riskini de barındırıyordu. Buna rağmen kadınların yoğun ilgi göstermesi, onların yalnızca yönlendirilen özneler olmadığını düşündürdü bana. Belki de bazıları için bu yarışmalar, kamusal görünürlük kazanmanın, sosyal hareketlilik sağlamanın ya da modernleşme projesine kendi koşullarıyla dâhil olmanın bir yoluydu. Kadınları yalnızca “verilen rolü oynayan” figürler olarak görmek, onların iradesini, arzularını, hayallerini ve stratejilerini silikleştirmek anlamına gelecekti.

Bu nedenle tezde, hem iktidarın 1929–1933 yılları arasındaki güzellik yarışmaları üzerinden kurduğu dili analiz etmeye hem de yarışmaya katılan kadınların öznel deneyimlerini görünür kılmaya çalıştım. Cumhuriyet gazetesinin asrî kadın-ideal eş söylemi, öjeni tartışmaları, Türk ırkının Batı karşısındaki medeniyet ve güzellik iddiaları ve millî iktisat vurgusu elbette çalışmanın önemli başlıklarıydı. Ancak asıl meselem, bu söylemin kadınların hayatında nasıl karşılık bulduğuydu.

Mustafa Kemal’in İnebolu nutkunda kadınlar için söylediği “Onlar yüzlerini cihana göstersinler” sözünü hatırladığımda, güzellerin gerçekten de yüzlerini cihana gösterirken kendi hayatlarında neleri değiştirdiklerini sormak istedim. Modernleşme projesine hangi saiklerle katıldılar? Bu projeden ne kazandılar, ne kaybettiler?

Tezden ilk atıldığımda bu sorulara sahip değildim. Aradan geçen yıllar, hayata ve kadınların failliğine dair düşünme biçimimi dönüştürdü. Bugün kadın tarihini yazmanın, kadınların öznel deneyimlerini merkeze almakla mümkün olduğuna inanıyorum. Ve bu inancı besleyen bütün kadınlara, geçmişten bugüne, içtenlikle teşekkür ediyorum.

Kaynakça

• Berktay, F. (1998). Cumhuriyetin 75 yıllık serüvenine kadınlar açısından bakmak. A. Berktay Hacımirzaoğlu (Ed.), 75 yılda kadınlar ve erkekler içinde. Tarih Vakfı Yayınları.
• Bora, A. (2011). Feminizm kendi arasında. Ayizi Yayınları.
• Walby, S. (2004). Kadın ve ulus. A. G. Altınay (Ed.), Vatan millet kadınlar içinde. İletişim Yayınları.

Arşivlik Dijital Bülteni, Marjinal Portel Novelli katkılarıyla hazırlanmaktadır.