Arşivlik / Sayı 6

Nezihe Muhiddin Tarihe Nasıl Yazıldı?: Arşivde Kadını Aramak / Eda Köprü Yılmayan

Eda Köprü Yılmayan, Kadın Eserleri Kütüphanesi Kütüphane Sorumlusu Mahmut Gündüz ile birlikte araştırma yaparken.

Nezihe Muhiddin ve Erken Cumhuriyet tarihi üzerine araştırmam kadınların yazdığı metinleri okumamla başladı. Bir yandan kadın tarih yazımına yönelik araştırmaları okuyor bir yandan da kadın otobiyografilerini inceliyordum. 

Halide Edib’in Mor Salkımlı Ev’i, Nezihe Muhiddin’in Türk Kadını, Suat Derviş’in tamamlayamadığı otobiyografisi Anılar, Paramparça, Halide Nusret Zorlutuna’nın Bir Devrin Romanı, Samiha Ayverdi’nin Bir Dünyadan Bir Dünyaya ve Ne İdik Ne Olduk kitapları, Sabiha Sertel’in Roman Gibi’si, Mina Urgan’ın Bir Dinozorun Anıları isimli otobiyografisi, çalışmama ilham veren kitaplar oldu. Bu metinlerde kadınlar kendilerini bir tarihsel özne olarak kurguluyor ve öznel yaşamlarından daha çok ülkenin siyasal ve toplumsal yaşamına ışık tutuyorlardı. Fakat Erken Cumhuriyet dönemine ilişkin kaynaklarda ağırlıklı olarak erkeklerin yazdığı metinler ele alınıyordu. Örneğin Falih Rıfkı Atay’ın Zeytindağı kitabı, Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Sodome ve Gomore’si ya da Yaban romanı dönemle birlikte inceleniyordu. Oysa Nazan Aksoy’un Kurgulanmış Benlikler kitabında belirttiği gibi kadınların yazdığı metinler genel olarak modernleşme süreci, öznel olarak da cumhuriyet tarihidir. Dolayısıyla bu durum Türkiye’de kadın otobiyografilerine bambaşka bir anlam kazandırır. Çünkü bu metinler kadınların gözünden Cumhuriyeti görmemizi sağlar. Otobiyografilerin yanı sıra kadınların döneme ilişkin yazdığı kitaplar, gazetelerde yayımlanan yazıları, roman, hikâye, şiir gibi edebi metinleri de fikri dünyalarına dair bilgi sunar.

Margaret Durand kütüphanesi ziyaretinden

Kadınların tarihe yazılmasında ürettikleri metinler, belgeler önem taşıyor. Fakat kadınlara ait belgelerin korunmasında sorunlar olduğunu biliyoruz. Bunun çeşitli sebepleri tartışılıyor, konuşuluyor. Kadın araştırmacıların ortaya koyduğu gibi arşivin de cinsiyeti olduğu ortaya çıkıyor. Bu nedenle kadınlara ait arşivlerin bulunduğu, eserlerinin bir arada yer aldığı kütüphaneler araştırmacılara büyük imkanlar sunuyor. Londra’da süfrajet hareketinin arşivini koruyan ve araştırmacılarla buluşturan London School of Economics Üniversitesi’nin kütüphanesi, Paris’te gazeteci ve kadın hakları aktivisti Margaret Durand adına düzenlenen ve arşivinin yer aldığı kütüphane bunlara örnek olarak verilebilir. Türkiye’de de İstanbul’un en güzel yerlerden birinde, tarihi yarımada da Fener’de eski bir Bizans yapısında yer alan Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi araştırmacıların gözbebeği. Ben de araştırmam sırasında kütüphanenin arşivinden çokça faydalandım. Başta Yaprak Zihnioğlu’nun çalışması olmak üzere Nezihe Muhiddin üzerine hazırlanan araştırmalara kütüphanenin arşivi sayesinde ulaştım. Yine Yaprak Zihnioğlu’nun editörlüğünde hazırlanan Kitap Yayınevi tarafından yayımlanan eserlerine kütüphaneden ulaştım. Çünkü maalesef Muhiddin’in kitaplarının baskıları bulunmuyor. Sahaflardaki baskıları da yüksek fiyatlarda satışa sunuluyor. Muhiddin’in eserlerinden kitaplaşmamış olanlara da gazete arşivlerinden ulaştım.

Kütüphanenin kaynakçası kadar çalışanları da o arşivin görünür olmasına katkıda bulunuyor. 1952 yılında Muhiddin adına düzenlenen jübileyle ilgili haberlere ulaşmaya çalışırken Kadın Eserleri Kütüphanesi Sorumlusu Mahmut Gündüz yardımıma yetişti. Kütüphane arşivinde bulunan Kadın Gazetesi’nden jübilenin ayrıntılarına ulaştım. Araştırma her ne kadar bireysel bir emek alanı olsa da kolektif çalışmaların, iş birliklerinin değeri yadsınamaz. Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi de bu anlamda araştırmama katkı sundu. Tezimi bitirir bitirmez ciltli baskını hemen kütüphaneye bıraktım. Sonraki durağım Paris’teki Margaret Durand Kütüphanesi oldu. Şimdi sırada LSE Women’s Libary var. Bitirirken bir projeyle ilgili de bilgi vermek isterim. Nezihe Muhiddin’i yaşadığı tarihin içinde değerlendirmek, anlamak üzere Erken Cumhuriyet döneminin siyasal ve iktisadi yaşamını ele alan bir belgesel hazırlıyoruz. Ulusal ve uluslararası festivaller için hazırladığımız projenin çekimleri sırasında kapılarını açan kütüphane ekibine bu yazıyı okuyanlar huzurunda teşekkür etmek isterim.

Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’nda Nezihi Muhiddin belgesel çekimlerinden

Önerilen Yayınlar:

• Halide Edib, Mor Salkımlı Ev, 39. baskı (Can Yayınları, 2007).
• Nezihe Muhiddin, Türk Kadını (1931).
• Suat Derviş, Anılar, Paramparça (İthaki Yayınları, n.d.).
• Halide Nusret Zorlutuna, Bir Devrin Romanı (Panama Yayıncılık, 1978).
• Samiha Ayverdi, Bir Dünyadan Bir Dünyaya (Kubbealtı Yayınları, 1974).
• Samiha Ayverdi, Ne İdik Ne Olduk (Kubbealtı Yayınları, 1985).
• Sabiha Sertel, Roman Gibi (Ant Yayınları, 1969).
• Mina Urgan, Bir Dinozorun Anıları (Yapı Kredi Yayınları, 1998).
• Falih Rıfkı Atay, Zeytindağı (Hakimiyeti Milliye Matbaası, 1932).
• Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Sodome ve Gomore (İletişim Yayınları, 2006).
• Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Yaban (İletişim Yayınları, 2026).
• Nazan Aksoy, Kurgulanmış Benlikler, 1. baskı (İletişim Yayınları, 2014).
• Nazan Aksoy, Kurgulanmış benlikler: otobiyografi, kadın, cumhuriyet, 1. baskı (İletişim Yayınları 2009).

Arşivlik Dijital Bülteni, Marjinal Portel Novelli katkılarıyla hazırlanmaktadır.