Arşivlik / Sayı 6

Tülin Tankut’la Gazete Kupür Arşivinin Geleceği: Kadınlar Belleğini Nasıl Koruyacak? / Yonca Güneş Yücel

Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’nın genel kurul üyelerinden, gönüllülerinden, yazar Tülin Tankut’la gazete kupürlerinin kadın tarihi açısından önemini, dijitalleşmenin imkânlarını ve kadınların belleğini korumada insan emeğinin yerini konuştuk.

1. Tülin Hanım, Kadın Eserleri Kütüphanesi kadınların yaşamlarına, mücadelelerine ve üretimlerine ilişkin izleri toplamak, korumak ve geleceğe aktarmak üzere kurulmuş bir bellek kurumu. Siz uzun yıllardır bu sürecin içindesiniz. Bugünden geriye baktığınızda, bir şeyi arşivlemenin sizin için en temel anlamı nedir? Neyi kaybetmemeye çalışıyoruz?
Biz tarihî bir miras devraldık. Bugünkü görece özgürlüğümüzde bu mirasın katkısı büyük. İçlerinde annem de olmak üzere bir çok kadın bana “Atatürk’ün kızlarıyız” diye övündüklerinde onlara yanıtım, “Evet. Ama yetmez.” olmuştur hep. Kadınlar örgütlenerek güçlenmişlerdir. Kadın Eserleri kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’nda kadınlara ait her şey bulunuyor; ama beni en çok etkileyen, kadın hareketlerinin geçmişten günümüze yaşayan, gerçek kanıtları olan arşivlerdir. Geçmiş deneyimlerin siyasal birikimi ve harekete geçirici dinamizmine hâlâ gereksinim duymaktayız. Teknolojik gelişmelere, önünde sonunda demode olabildikleri için temkinli yaklaşmak, arşivleri tıpkı bizden önceki kuşaklar gibi, titizlikle korumak zorundayız.

2. Sizin özellikle gazete kupürleri arşivinin sürdürülmesine verdiğiniz önemi biliyoruz. Bugün gazetelerin kendisi bile büyük ölçüde dijital ortamda okunurken haberi seçmek, kesmek, tarihini ve kaynağını koruyarak arşivlemek konusundaki ısrarınız neye karşılık geliyor? Dijital ortamın aynı şeyi yapamadığını düşündüğünüz bir tarafı var mı?
Gazete kupür arşivleri araştırmacılar için hâlâ yeri doldurulamayacak tarihi belge olma özelliğini koruyor. Güvenilir haber kaynağı olarak kamu yararına, ilkeli ve gazetecilik etiğine sahip gazeteler, tüm ülkelerde, bazılarındaki siyasal baskılara karşın işlevini yerine getirmekte direniyor. Gazetelerle dijital mecraların motivasyonları farklıdır. Dijital haber tüketiminin önlenemez artışı dijital mecraların doğru kaynak olup olmadığı konusunda güven vermiyor.

Kütüphanede Gazete kupür arşivi çalışmasından

3. Bir belgenin aslını incelemekle dijital kopyasına bakmak arasında sizce nasıl bir fark var? Ekrandan çalışmanın kolaylıkları ve eksikleri neler?
Kuşkusuz ince farklar vardır; ben de yenilikleri izleyerek bilgilenmeye çalışıyorum. Dijital çalışmanın basılı belgeye (gazete kupürü) üstünlüğü erişebilirlik ve taşınabilirlik açısından avantajlı oluşudur. Yine bana yarayan bir diğer avantajı, yazıları istediğim kadar büyütebiliyorum. Dezavantajları için, dijital kopyada belgenin aslının araştırmacıya yaşattığı “fiziksel hissiyat” olmuyor deniyor. Yaş aldıkça küntleşiyorum sanırım, bu duygu bana yabancı desem? Elektrik , internet kesintisi gibi teknik arıza da beni yıldırıyor; oysa basılı belgeyi akşam karanlığında bile okuyabiliyorum. Fütüristlere bakılırsa, 2030 yılına kadar dünyadaki gazetelerin yüzde 80‘inin varlığını dijital ortamlarda sürdüreceği iddia ediliyor. “eskiye rağbet olsa bit pazarına nur yağardı” diye bir deyiş vardır. Eskiyi o kadar da yabana atmamalı. Dolayısıyla “kağıttan mı okumalı, ekrandan mı?”, tartışmalarından süreç içerisinde hangisinin baskın çıkacağı netlik kazanacaktır, iddiaları üzerine de düşünülmeli.

Tülin Tankut

4. Belgelerin dijital ortama aktarılması arşivlere ulaşmayı kolaylaştırıyor mu? Hangi belgelerin aktarılacağına karar verilmesi, neleri görüp neleri göremediğimizi nasıl etkiliyor?
Kaynağa gitme zorunluluğunun ortadan kalkması araştırmacının işini kolaylaştırıyor. Yol parası, diğer masraflar, zamandan tasarruf v.b. Hangi belgelerin dijitalleştirileceğine karar verilirken öncelik sıralamasında zengin bir arşive sahip olan ünlü figürler ilk sırada yer alıyor. Araştırmacıların tercihleri de bu yönde oluyor. Bu arada hemen eklemeliyim, kütüphane dostu bazı arşiv sahipleri arşivlerini dijitalleştirdikten sonra teslim ediyorlar. Ayrıca isteyen, istihdam edilecek elemanın ücretini karşılamak suretiyle arşivini Kütüphane’de dijitalleştirebiliyor. Öte yandan kütüphanenin gazete kupür arşivi 1990 yılında hizmete açıldı. O tarihte dijitalleşme yoktu; dolayısıyla bu tarihten başlatılacak dijitalleşme, araştırmacılara çok yararlı olacaktır. Ancak herhalükârda, dijitalleştirme için bir seçki oluşturulması gerektiğinden titizlikte yürütülen nesnel bir çalışmada öznelliği de dikkate alarak, içerikte “fazlalık” ve “kayıp”ların önüne geçilemeyeceği ortadadır. Kadın tarihi yazımında kadın bakış açısının korunması kadar nesnellikten de ödün verilmemesi gerekmektedir kanımca.

5. Gazete kupürünü ele alalım: Bir insan haberi okuyor, önemli buluyor, kesiyor, sınıflandırıyor ve saklıyor. Dijital arşivlerde ise arama, sıralama, sınıflandırma gibi işlerin bir bölümünü giderek dijital sistemler yapıyor. Arşivcinin seçme, ilişki kurma ve bağlam oluşturma emeği sizce burada nasıl değişiyor?
Ben bir gönüllü olarak, haberi kadın bakış açısıyla okur, sonra diğer aşamalara geçerim. Kadın bakış açısı, toplumsal cinsiyet eşitsizliği konusunda gönüllü çalışanı uyarır. Örneğin erkek sporcularla ilgili cinsiyetçi dil ve önyargıları içeren bir haberi, içinde “kadın” geçmiyor, gerekçesiyle atlayamam. Ayrıca günümüzde kadınlar her yerde; artık aileleri için de mücadele veriyorlar. Gazeteler, toplumsal değişimi yansıtırken toplumsal cinsiyet eşitsizliğine ırk, etnisite, sınıf, eğitim, sağlık, din, mezhep, engellilik vb. eşitsizliklerin eklenmesiyle, kadınlar için üretilmiş ‘sosyal haklar’ belgesi de sağlamış oluyorlar.

Elif Yaren Gaş, Küpür arşivi çalışması sırasında.

6. Tam da bu noktada bugün “yapay zekâ” dediğimiz yeni araçlar devreye giriyor. Aslında bu başlık altında çok farklı teknolojiler var; dolayısıyla yapay zekâ derken neyi kastettiğimizi açıklamak bile her zaman kolay değil. Ama arşivlerde belgeleri tanımak, sınıflandırmak, aramak ve büyük miktarda malzeme içinde ilişki kurmak için bu tür araçlar giderek daha fazla kullanılabiliyor. Sizin arşiv deneyiminizden baktığınızda, bu işleri teknolojiye bırakırken vazgeçmememiz gereken şey ne olmalı?
YZ’nın dönüştürmediği alan hemen hemen kalmadı. MEB (T.C. Milli Eğitim Bakanlığı) da eğitim sistemimizin YZ destekli uygulamaya geçiş aşamasında olduğunu ve yeni uygulamanın ana okulundan itibaren başlatılacağını kamuoyuna duyurdu. Yeni uygulamada eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanması için kullanılacak yazılımların ayrımcılık ve önyargılardan uzak olması hedefleniyor. Ancak, dünyada toplumsal cinsiyet eşitsizliğine karşı mücadele sürerken eğitimdeki teknolojik değişikliğin cinsler arası eşitsizliği sona erdirmesi beklentisi gerçeklikle örtüşmez. Peki, bundan böyle YZ eğitiminden geçmiş genç kuşak araştırmacılar, gazete kupür arşivlerini artık kullanmayacaklar mı? Yeni öğreniyorum, hali hazırda ülkemizdeki Vakıf Üniversiteleri’nde hocasız ders yapılan bölümler açılmış. Araştırma için hangi YZ araçlarının kullanılacağına dair Türkçe yayınlar bulunabiliyor. Öte yandan YZ’nın ilerlemesi çok hızlı oluyor ve başka alanlardaki ilerlemeyi beklemesi gerekmiyor. Bu yüzden konuyu gündeme getirmekte aceleci davrandım. Gazete kupür arşivinin geleceği benim için önemliydi. Uzmanlara göre, YZ destekli eğitimden geçmiş üniversite mezunu bir araştırmacı, önündeki dijital kolaylıklara karşın kadın kütüphanelerinin basılı arşivlerini güvenilir bulduğu için hâlâ onlardan yararlanmayı sürdürüyor. Basılı arşivlerden vazgeçilmemesi için bir diğer önemli neden de teknolojideki aksaklıklara karşı yedek oluşturması.

7. Belki buradan Kadın Eserleri Kütüphanesi’ne yeniden dönebiliriz. Kadınların belleğini geleceğe taşırken dijitalleşmenin imkânlarından yararlanmakla, arşivin insan emeğine, bağlama ve eleştirel bakışa dayanan tarafını korumak arasında nasıl bir denge kurulabilir?
Dünyadaki örnekleri gibi KEKBM Vakfı’nda da hem geleneksel yöntemle hem de dijitalleşmeyle hizmet veriliyor. Gönüllülük esasıyla çalışma sürdürülüyor. Gazete kupür arşivinin geleceği için de gönüllü hizmetinin tarihsel sürekliliği bize yol gösterici olmalıdır. Gönüllü bulmak için yeni arayışlar gerekiyor. Kütüphane Gönülleri Üyeliği’nin kurulmasını hayal ediyorum.

Arşivlik Dijital Bülteni, Marjinal Portel Novelli katkılarıyla hazırlanmaktadır.