Arşivlik / Sayı 3 – Ocak 2026

Şiddetin Sürgiti, Mücadelenin Hafızası

Kadınların hayatında şiddet, çoğu zaman bir anda başlayıp biten bir olay olarak değil; farklı dönemlerde, farklı biçimlerde yeniden karşılarına çıkan bir süreklilik olarak deneyimleniyor. Bazen bedenle, bazen mekânla, bazen de sessizlikle ilişki kuruyor. Bu sürekliliği görünür kılmak, şiddeti anlamanın olduğu kadar ona karşı söz üretmenin de ön koşulu.

Bültenin yeni sayısını hazırlarken, 25 Kasım Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Mücadele Günü’nde başlayıp 10 Aralık İnsan Hakları Günü’ne uzanan zaman, kadınların yaşamlarında şiddetin nasıl süreklilik kazandığını ve farklı yıkım biçimleriyle nasıl iç içe geçtiğini düşünmek için önemli bir eşik sundu bize. Geçmişin izleğinde 1991 yılından bu yana dünyada Toplumsal Cinsiyete Yönelik Şiddete Karşı 16 Günlük Aktivizm Kampanyası olarak anılan bu dönem, şiddeti tekil olayların ötesinde; yapısal, gündelik ve tarihsel bir olgu olarak ele almaya çağırıyor her birimizi.

Bu sayıda bir araya gelen yazılar, görseller ve tanıklıklar; şiddetin kadınların bedenlerinde, emeklerinde, mekânlarında ve hafızalarında biriken çok katmanlı bir yıkım olarak nasıl işlediğini ortaya koyuyor. Erkek şiddeti, afetler, zorunlu yerinden edilme, bakım emeğinin ağırlaşması, yoksulluk, hukuki güvencesizlik ve cezasızlık; kadınların hayatlarında birbirini besleyen süreçler olarak karşımıza çıkıyor. Afetler çoğu zaman fiziksel yıkımla tanımlanır; oysa kadınlar için afet, bedenle kurulan hayatın tüm katmanlarını etkileyen uzun soluklu bir deneyimdir. Barınma güvencesinin zayıflaması, bakım emeğinin artması, kamusal alanlardan çekilmek zorunda kalmak ve şiddet riskinin görünmez biçimde çoğalması, afet sonrasının gündelik gerçekleri arasında. Bu süreçlerde kadın bedeni, hem hayatta kalma mücadelesinin hem de ihmalin ve şiddetin izlerini taşır.

Kütüphaneler ve arşivler, bu izlerin silinmemesi için her daim kritik bir rol üstlendi. Kadınların afetler sırasında ve sonrasında yaşadıklarını, tuttukları notları, ürettikleri belgeleri ve kurdukları dayanışma ağlarını bir araya getirerek ortak bir hafıza alanı kurdu.  Okuru ve araştırmacıyı bu belleğin parçası olmaya yıllardır çağıran Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı, kadınların deneyimlerinin yeniden düşünülmesine, bağlamlandırılmasına ve çoğaltılmasına açtığı alanla var, her daim.

Bu sayıda da arşiv belgeleri şiddetin tarihsel sürekliliğini görünür kılıyor. 1987’de düzenlenen Dayağa Karşı Dayanışma Yürüyüşü, şiddetin “özel alan”a hapsedilmesine karşı feministlerin kamusal alanda kurduğu güçlü bir itirazdı. Yıllar sonra “Bağır, herkes duysun! Erkek şiddeti son bulsun!” çağrısı, bu itirazın dil değiştirmiş ama yönünü kaybetmemiş hâlidir. Kadınlar, farklı dönemlerde farklı ifadelerle aynı noktaya işaret ediyor: Şiddet kader değildir; politiktir.

Arşivlik bülteni bu sayısında şiddeti mağduriyet anlatılarıyla sınırlamadan; tanıklık, ifşa, dayanışma ve düşünme pratikleri üzerinden ele alıyor. Kadınların sözünü, bedenini ve hafızasını merkeze alan bu yaklaşım, arşivi, belleği yaşayan bir alan olarak düşünmeye davet ediyor. Kadının insan haklarının güvenli bir yaşamda, bedensel bütünlükte, bakımın adil paylaşımında ve onurlu bir varoluşta somutluk kazandığını bir kez daha yineliyoruz. Yayın Kurulu olarak bu sayıyı, şiddetin ve yıkımın olağanlaştırılmasına karşı feminist belleği çoğaltan bir davet olarak sunuyoruz. Okuru, araştırmacıyı ve tüm ilgilileri; bu belleğin izini sürmeye, yeni sorular sormaya ve birlikte düşünmeye çağırıyoruz. İyilik hâlimize destek olacak umutlu okumalar ve yeni yıllarda buluşmak dileğiyle…

Arşivlik Yayın Kurulu

Çizen: Bilge Güler

Bitmeyen Bir Suçluluk Hali Olarak Annelik: If I Had Legs I’d Kick You Film İncelemesi / Zeynep Naz İnansal 

Son yıllarda, anneliği gerilim türüyle buluşturan filmler giderek artıyor. Modern dünyanın anneliği zorlaştırmasının yanı sıra, annelik deneyiminin tüm yönleriyle konuşulabilir hale gelmesinin de bu durumda etkisi büyük. Mary Bronstein’in yazıp yönettiği If I Had Legs I’d Kick You (Bacaklarım Olsaydı Seni Tekmelerdim); işi, kızı ve kendi kimliği altında ezilen Linda’nın kaygı dolu hayatını tüm çıplaklığıyla ortaya koyan psikolojik bir gerilim. Linda rolüyle Berlin Film Festivali’nde En İyi Kadın Oyuncu ödülünü kazanan Rose Byrne, kariyerinin belki de en güçlü performansını sergiliyor.

Aylak Damla Söyleşileri-2

Aylak Damla moderatörlüğünde gerçekleşen Arşivlik Söyleşileri dizisinin ikincisinde, Ressam Mihri’yi unutturmayan; onun izini süren, anıyı yakalayan ve hatırlatan senarist ve yönetmen Berna Gencalp ile “Kim Mihri” belgeseli üzerine konuştuk.

Söyleşiye aşağıdaki link üzerinden erişebilirsiniz.

Link: https://www.youtube.com/watch?v=9ihOypWYMmc 

Uma’nın Kılıcı / Ebru Aykut

Özgecan Aslan’ın katlinden sonra yazılan bu dizelerin yaşı onu aşıp on bire vardı. Anıt Sayaç’a göre, o vakitten bu yana 4353 kadın öldürüldü, bilmediklerimizle belki daha fazlası. Sayacın numaratörü hiç durmadı; her güne bir Gül, bir Nergis, bir tutam kara saç… Ama elbette aramızda dövüşmeyi bilenler de vardı. “Hep mi kadınlar ölecek, biraz da erkekler ölsün” dediler, çektiler bellerinden Uma’nın pırıl pırıl Hattori Hanzo kılıcını. Epey yıl oldu. Osmanlı arşivinin eski binasında bir belgeden diğerine sekip karşıma çıkan her hikâyenin peşinde sürüklendiğim, ama bir türlü tez konuma karar veremediğim bunaltıcı zamanlardı. Hayal gücüm genişlese de ruhum daralıyordu; çünkü önümde bin vaatkâr kapı bir aralanıp bir kapanıyor, hepsini bir omuzda açıvermek istememe rağmen içeri girip de çıkamama korkusuyla geri adım atıyordum.

Şiddetin ve Bedenin Hafızası / Nilgün Kıvırcık  

Çağdaş batı mantığı Aristo’dan bu yana insanı bir bütün olarak değil, beden ve tin gibi bir ikilik içinde algılar. W. Reich parçalanmaya yol açan bu ikiliği şöyle düzeltir; ‘Sizin bir bedeniniz yok, siz bir bedensiniz’. Kadın ve bedeninin bir bütün olduğu ve birbirinden soyutlanamayacağı açıktır. Kadın bedenine yapılan her müdahale (taciz, tecavüz, şiddet, kürtaj, zorla doğum, vb) kadının kendisine, benliğine, kişiliğine yapılmış bir müdahaledir. Şiddete maruz kalan bedenlerimiz yaşayan hafıza mekânlarımızdır. Kültürel kodlarımız, acılarımız, geçmişimiz bu bedende saklanır, yankılanır ve geleceğe aktarılır. Bedenlerimiz yaşadığımız mekânların, mahallenin, ülkenin, coğrafyanın izlerini taşır üzerinde.

Selma Rıza’dan Bugüne: Kadınlar, Basın ve Mücadele / Tülin Tankut 

Toplumların kriz dönemlerinde, örneğin savaş koşullarında kadınların yaşamı idame ettirme konusundaki çabaları, yaratıcı üretkenlikleri tarih kitaplarında kayıtlara geçmez; siyasi açıdan önemsenmez çünkü. Günümüzde deprem, su baskını, kuraklık, göç ve bölgesel savaşlar gibi afetlerin yol açtığı olumsuz koşullarda cansiperane çalışan basın emekçisi kadınların çabaları da yine göze gözükmez. Oysa kameramanıyla, muhabiriyle haber peşinde koştururken kim bilir ne sorunlarla karşılaşırlar? Nitekim en son geçtiğimiz günlerde Gazze’de katledilen 300 gazeteciden 37’sinin kadın olması haberi üzüntümüzü iki kat arttırdı. Onların yaşama veda etmelerinde suçu olanlar bağışlanamaz. Peki, okurun haber alma hakkını hiçe sayanlar bağışlanabilir mi?

Kadın Hakları Mücadelesinin Hukuki Hafızası: Canan Arın Arşivi / Nathalie Defne Gier 

Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’nın Özel Arşiv Koleksiyonu içinde yer alan Mevhibe Canan Arın’ın Arşivi, Türkiye’de kadın hakları mücadelesinin hukuk alanındaki kapsamlı mücadelesini izlememizi sağlayan çok değerli belgeler içeriyor. Hukukçu, avukat ve aktivist kimliğiyle uzun yıllar kadınların hak mücadelesine emek veren Canan Arın’ın arşivi, 19 Şubat 2014 tarihinde Vakfımıza bağışlandı, sonraki yıllarda yapılan ek bağışlarla zenginleşti. 1980’lerden 2020’li yıllara uzanan arşiv, el yazısı notlardan yazışmalara, sempozyum ve toplantı belgelerinden makalelere, basın kupürlerinden efemeraya uzanan geniş bir içeriğe sahip.

Kütüphane Özel Arşivler Koleksiyonuna Yeni Bağışlar: Yeter Göksu Özel Arşivi / Füsun Ertuğ 

Fizikçi Hayriye Yeter Göksu ile, bir arkeoloji öğrencisi olarak Elazığ’ın İmamoğlu Köyü’nde tanışmıştım. 1970’lerde Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nin organize ettiği Keban Barajı Kurtarma kazılarından ikisi, Elazığ’da Altınova’da, İstanbul Üniversitesi Arkeoloji Bölümü’nden Prof. Dr. Ufuk Esin yürütücülüğünde Tepecik ve İmamoğlu höyüklerinde yapılmaktaydı. Göksu, 1972-1973 yıllarında akar suyu- elektriği olmayan bir köyde kalan kazı ekibimize radyokarbonla yaş tayini, obsidiyen analizleri gibi konularda konferanslar vermiş, ODTÜ Arkeometri Laboratuvarı’nda analiz etmek üzere örnekler almıştı.

Kimlik, İktidar ve Beden Politikası Olarak Saç / Nevval Sevindi 

Saç gerek sosyal ve kültürel gerek ideolojik açıdan birçok disiplin içinde ele alınmış, hayata dair tüm bağlamlarıyla da birçok sanat yapıtında hem malzeme hem de içerik olarak değerlendirilmiştir. Sosyolojik açıdan saçla ilişkilendirilen sembollerin ve sembolik eylemlerin toplumdan topluma çok sayıda anlamı bulunmaktadır ,kültürel geniş bir anlam dünyası var.
Kadınsılık için uzun saçların kesilmemesi, saçların örtülmesi, sevilen birinin kaybında yaşanan derin üzüntünün ya da dünyevi zevklerden feragat etmenin dışavurumu olarak saçların kesilmesi, kazınması gibi eylemler insanın ait olduğu kültürün yansımalarıdır. Bu insanın dünyadaki yeriyle ilgili ve başın da sembolik anlamıyla değerlendirilir.

Afetlere Karşı Feminist Mücadele Alanı Olarak Arşiv / Emine Hatun Gür

22 Ekim 2025 tarihinde, Kadının İnsan Hakları Derneği’nin Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’nın daveti üzerine, yönetim kurulu üyesi olarak “Afetlere Karşı Feminist Mücadele Alanı Olarak Arşiv” başlıklı bir webinar kapsamında gerçekleştirdiğim sunumun içeriğini Arşivlik Bültenimizde yeniden paylaşmak istedim. Afetler, doğal ya da insan kaynaklı olsun, toplumların gündelik yaşamını aksatan ve uzun vadede toplumsal yapıda değişimlere neden olan olaylardır. Bu olayların farklı toplumsal gruplar üzerindeki etkilerini anlamada toplumsal cinsiyet belirleyici bir rol oynar.

Alışın, Her Yerdeyiz! Mahçup Feministlerden Feminist Aktivistlere / Sevgi Uçan Çubukçu

Türkiye’de feminist hareket, uzun süredir yalnızca sokakta, örgütlenmede ya da hukuki mücadele alanlarında değil; aynı zamanda akademide, dilde, edebiyatta ve gündelik hayatın mikro pratiklerinde de devam edegelmekte. Alışın, Her Yerdeyiz: Mahçup Feministlerden Feminist Aktivistlere başlıklı derleme, bu çok katmanlı feminist varoluşu görünür kılan önemli bir kolektif çalışma. Kitabın yolculuk hikayesi, benim de jüri üyeliği yaptığım yıllarda, diğer jüri üyesi hocalarımızla birlikte (Ayşe Gül Altınay, Hülya Adak, Deniz Kandiyoti, Fatmagül Berktay, Yeşim Arat, Şemsa Özar, Ayşe Öncü, Sibel Irzık..) makaleleri değerlendirirken ortaya çıkan bir öneriyle başladı.

Arşivlik Dijital Bülteni, Marjinal Portel Novelli katkılarıyla hazırlanmaktadır.